A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - W - Z

---

ROZWÓJ FIZYCZNY CZŁOWIEKA

prawidłowe i stosowne do wieku ukształtowanie kości, mięśni, narządów wewnętrznych, układu nerwowego i narządów zmysłów dziecka, które zapewnia odpowiednią odporność na zmęczenie, wysiłek fizyczny, choroby, a także dobrą sprawność we wszystkich zakresach motoryki. R. jest dzielony na odrębne z punktu widzenia fizjologii etapy związane z wiekiem. W uogólnieniu przemiany te polegają na rośnięciu, różnicowaniu się komórek i tkanek, doskonaleniu się struktury i funkcji poszczególnych narządów i zdobywaniu w ten sposób coraz większej samodzielności osobniczej oraz dojrzałości. R.E składa się z trzech grup odrębnych jakościowo procesów, które nazywamy rozrostem, różnicowaniem i dojrzewaniem. Rozrost lub wzrastanie jest zjawiskiem często utożsamianym z całym procesem R. Zjawisko to polega na zmianach ilościowych, na zwiększeniu się wymiarów i masy ciała, co powoduje, że osobnik w każdym etapie rozwoju staje się coraz bardziej dorosły. Różnicowanie polega na zmianach jakościowych. Zmiany te decydują o odrębności organizmu dziecka w poszczególnych okresach ontogenezy. Na zjawisko różnicowania składają się zmiany w komórkach i strukturze tkanek, wyodrębnianie się z nich poszczególnych układów i zespołów oraz formowanie proporcji. Przez pojęcie dojrzewania rozumie się najczęściej doskonalenie funkcji poszczególnych narządów i układów, ich specjalizację i koordynację z innymi układami, a to z kolei decyduje o połączeniu poszczególnych reakcji w uporządkowany system celowych czynności całego organizmu. Zjawisko dojrzewania uważa się niejednokrotnie za najważniejszy aspekt R. człowieka. R. jest procesem progresywnym i organizm nigdy w zupełności nie wraca do fazy czy stanu wcześniejszego. Rozwój ruchowy dziecka odgrywa ważną rolę w jego przystosowaniu się do życia, do jego późniejszej pracy i nauki, wiąże się ściśle z rozwojem umysłowym, gdyż nabyte przez dziecko sprawności i umiejętności ruchowe przekładają się w czynności intelektualne. Opanowanie czynności motorycznych, prawidłowy rozwój ruchowy ułatwia dziecku kontakty społeczne, przyczynia się do jego akceptacji przez grupę rówieśniczą oraz wpływa na rozwój osobowości dziecka. Na rozwój sprawności ruchowych i precyzji ruchów duży wpływ wywiera ćwiczenie. Dzieci mające większą możliwość ćwiczenia przewyższają swoją sprawnością te, które miały mniej okazji do ćwiczeń. Dziecko rodzi się z dobrze rozwiniętymi narządami zmysłów, z ukształtowanym w zasadniczych zarysach aparatem kostno-mięśniowo-stawowym, z dość dobrze, pod względem swojej struktury, uformowanym układem nerwowym. Jednakże jego aparat ruchowy nie jest w pełni gotowy do wykonywania skomplikowanych funkcji. W okresie noworodkowym (od urodzenia do 28 dnia życia) stabilizują się podstawowe czynności fizjologiczne, reguluje się przemiana materii i ciepłota ciała. Za noworodka dojrzałego uważa się N. mierzącego co najmniej 48cm, ważącego 2500g, o dobrze rozwiniętej tkance podskórnej, różowym zabarwieniu skóry, z prawidłowo rozwiniętymi narządami płciowymi zewnętrznymi. Dziecko urodzone przed, prawidłowo obliczonym, terminem porodu to wcześniak. Noworodek dystroficzny to noworodek urodzony o czasie lub przenoszony z mniejszą od należnej masą ciała, często z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. Przyczyną dystrofii noworodka jest nieprawidłowo przebiegająca ciąża, zakażenie wewnątrzmaciczne. Dziecko po okresie noworodkowym (po 28 dniu życia) wchodzi w okres niemowlęcy. Trwa on do 12 miesiąca życia. Niemowlę charakteryzuje się najintensywniejszym rozwojem somatycznym i motorycznym w całym okresie życia pozamacicznego. Powiększenie masy ciała odbywa się przez rozwój tkanki tłuszczowej, a w dalszej kolejności przez wzrost muskulatury i kośćca. W kośćcu niemowlęcia pojawia się coraz więcej ośrodków kostnienia, włókna mięśniowe grubieją i rozrastają się. Przez okres pierwszych 12 miesięcy życia niemowlę zwiększa długość ciała o około 25 cm i masę ciała o 6-7 kg. Niemowlę rośnie nierównomiernie. Po początkowym spadku masy ciała (o ok. 10-15% masy urodzeniowej)w1 m.ż.,niemowlęzaczyna przybieraćna wadze. W ten sposób około 5m.ż. masa urodzeniowa dziecka ulega podwojeniu, a w 12 miesiącu potrojeniu. Zmieniają się w rozwoju proporcje ciała niemowlęcia; powiększa się stosunek obwodu klatki piersiowej do obwodu głowy, powiększa się stosunkowo twarz, wydłużają się kończyny. W porównaniu z człowiekiem dorosłym niemowlę ma dużą głowę, krótką szyję, duży tułów, krótkie kończyny. Różnice w proporcjach występują też w obrębie poszczególnych części ciała. Najwyraźniej widać to w proporcjach głowy. Czaszka niemowlęcia jest stopniowo duża, natomiast część twarzowa mała. Charakteryzuje się wysokim czołem, dużymi oczami, małym zadartym noskiem, dużymi lekko odstającymi uszami, małymi ustami, ok. 12m.ż. dochodzi do zrównnia obwodów głowy i klatki piersiowej. Stopniowo zarastają ciemiączka (ciemiączko przednie ulega zmniejszeniu ok. 6m.ż., a zarasta całkowicie między 9 a 18m.ż.). Przeciętnie ok. 6m.ż. wyrznają się pierwsze zęby mleczne (dolne siekacze), a pod koniec okresu niemowlęcego dziecko ma 6-8 zębów. Występują duże różnice osobnicze, na ogół dziewczynki ząbkują szybciej od chłopców. Zwiększona aktywność ruchowa niemowlęcia ułatwia kształtowanie się fizjologicznych krzywizn kręgosłupa. Na zmiany postawy ciała u niemowlęcia wpływa nie tylko rozwój ruchów, ale także przekształcenie napięcia mięśniowego (tzw. tonus). Między pierwszym a drugim miesiącem życia niemowlę potrafi już zasadniczo utrzymać głowę wzdłuż długiej osi tułowia, jakkolwiek główka chwieje się jeszcze przy zmianie pozycji ciała. Niemowlę trzymiesięczne trzyma główkę sztywno nawet wtedy, gdy je ktoś podniesie do pozycji pionowej. Ok. 3-4m.ż. unoszenie głowy prowadzi do wykształcenia się lordozy szyjnej, natomiast próby siadania i wstawania kształtują kifozę piersiową i lordozę lędźwiową. W wieku 5-6 miesięcy dziecko leżące na plecach zdolne jest zgiąć głowę w kierunku tułowia i odchylić ją samodzielnie od posłania. Począwszy od tego momentu uznać można, że zdobyło ono w pełni kontrolę nad ruchami głowy i szyi. Dopiero w wieku pięciu miesięcy dziecko zdolne jest do brania czynnego udziału w unoszeniu swego tułowia do pozycji siedzącej za pomocą ruchów mięśni szyi i karku, a częściowo grzbietu. Stopniowo rozwijają się precyzyjne czynności ruchowe dziecka, pojawia się tzw. chwyt obcęgowy z przeciwstawianiem kciuka. Ruch\' mimowolne, nieskładne przechodzą do ruchów manipulacyjnych mających na celu poznawanie otaczającego świata i konkretnych przedmiotów. Intensywnemu rozwojowi ruchowemu towarzyszy rozwój psychiczny dziecka. Rozwijają się złożone reakcje badawcze, w postaci manipulacji przedmiotami. Ok. 4-5 m.ż. dziecko jest zdolne w sposób zamierzony chwytać przedmioty, w 7 m.ż rozwija się chwyt nożycowy, a następnie precyzyjny chwyt pęsetkowy. Dziecko potrafi samo utrzymać butelkę z pokarmem. Różnice napięcia mięśniowego wyrażają się m.in. w zmianach linii pleców i szyi u niemowlęcia przyciąganego za rączki ku pozycji siedzącej (postawa ciała). Niemowlę w wieku 6 miesięcy dla utrzymywania równowagi w pozycji siedzącej podpiera się rączkami wysuniętymi do przodu, wyprostowując przy tym tułów. Dziecko 8-miesięczne siedzi już całkiem pewnie i zachowuje równowagę w pozycji siedzącej; może na przykład nachylić się ku przodowi, sięgnąć po przedmiot i manipulować nim zachowując stale pozycję siedzącą. Począwszy od 6 miesiąca niemowlę zaczyna podpierać się nóżkami; są one nieco przygięte. Około 8-9 miesiąca życia, podtrzymywane za rączki, staje na nóżkach; nie potrafi jednak przy tym wyprostować tułowia i przechyla się ku przodowi, natomiast dziesięciomiesięczne niemowlę stoi już. W tym też okresie z pomocą stawia pierwsze kroki. Dziecko, które ukończyło 12 miesięcy życia, potrafi szybko i sprawnie czołgać się, łatwo wstaje, siada z postawy stojącej, chodzi przytrzymując się przedmiotów lub dorosłego człowieka. Mając 13--14 miesięcy zaczyna chodzić już samo. Za górną granicę dla samodzielnego siedzenia dziecka uważa się wiek 10 miesięcy, a dla chodzenia wiek 18--20 miesięcy. Zaczyna rozwijać się mowa - ok. 2-3 m.ż. niemowlę wymawia pojedyncze dźwięki, ok. 6 m.ż. powtarza sylaby (gaworzenie), a pod koniec okresu niemowlęcego potrafi wymówić pojedyncze słowa oraz spełnia proste polecenia słowne. Niemowlę zaczyna się uśmiechać już w 1 m.ż. na głos matki, a w kolejnych dwóch miesiącach również na widok jej twarzy. Stopniowo rozwija sięzdolność odróżniania osób znanych od nieznanych, pojawia się umiejętność nawiązywania kontaktów z ludźmi. Do prawidłowego rozwoju dziecka w okresie niemowlęcym konieczne jest, poza pielęgnacją i racjonalnym żywieniem, spełnienie niezbędnych potrzeb emocjonalnych (zapewnienie bezpieczeństwa, bliskiej więzi z matką). Kształtowanie więzi emocjonalnej z matką rozpoczyna się zaraz po urodzeniu. Dla takiej więzi konieczna jest reakcja wzrokowa dziecka i bezpośredni kontakt cielesny z rodzicami. Brak tych elementów zmniejsza szanse na prawidłowy rozwój psychiczny dziecka, prowadzi do trudności w nawiązywaniu bliskich kontaktów i związków uczuciowych z ludźmi w wieku dojrzałym. Dziecko pozbawione emocjonalnego przywiązania i dostatecznej opieki wolniej uczy się mówić, wykazuje małe zainteresowanie otaczającym je światem. Między innymi z tych przyczyn adopcja powinna być dokonywana jak najszybciej, w pierwszych trzech miesiącach życia. Należy pamiętać również, że nawet najlepiej prowadzony żłobek nie może zastąpić wychowania przez rodziców. Prawidłowy rozwój fizyczny małego dziecka wyraża się między innymi stałym, odpowiednim do wieku powiększeniem się wagi i wzrostu. Najintensywniejszy przyrost wagi i wzrostu stwierdza się w pierwszych latach życia dziecka, a więc w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym (1 do 3r.ż.). Między pierwszym a trzecim rokiem życia dziecka obserwuje się stosunkowo poważne zwolnienie przyrostu wagi przy nadal szybko postępującym wzroście. Zarówno narządy wewnętrzne, jak i zewnętrzne oraz proporcje ciała ulegają zmianie. Pod koniec trzeciego roku życia zaczyna zanikać stopniowo obfita początkowo podściółka tłuszczowa, co sprawia, że dziecko smukleje, a jego sylwetka wydłuża się. Obwód klatki piersiowej staje się większy niż obwód głowy. W miarę wzrostu dziecka postępuje proces kostnienia. Bardzo ważny wpływ na rozwój fizyczny dziecka wywiera zmiana zasadniczej pozycji ciała z leżącej na stojącą oraz opanowanie umiejętności chodzenia. Zmiany te wpływają na układ kostny, mięśniowy oraz układ oddechowy. W wieku poniemowlęcym ustalają się fizjologiczne krzywizny kręgosłupa, a obręcz biodrowa poważnie się wzmacnia. W oddychaniu większy udział zaczyna odgrywać klatka piersiowa. W drugim roku życia ustala się ostatecznie postawa stojąca jako postawa zasadnicza ciała, a chód staje się podstawowym sposobem przemieszczania się. Dziecko chodząc wykonuje wiele ruchów dodatkowych, nie potrafi pomagać sobie w czasie chodzenia ruchami tułowia i kończyn górnych, a ponieważ jednocześnie unosi stopy stosunkowo wysoko łatwo traci równowagę i często upada. W ciągu pierwszych miesięcy drugiego roku życia, dziecko wydłuża swoje kroki. Maleje też liczba ruchów zbędnych. Obniża się również wysokość unoszenia stopy przez to dziecko rzadziej upada, a chód nabiera swobody i płynności. Wzrastająca oszczędność i płynność ruchów lokomocyjnych sprawia, że dziecko chodzi szybciej i przemierza coraz dłuższe dystanse i o wiele mniej męczy się w czasie chodzenia. Wiąże się to z rozwojem kośćca i układu mięśniowego. Pod koniec drugiego roku i na początku trzeciego dziecko umie już dobrze chodzić i nieźle biega. W tym samym czasie uczy się pokonywać różne przeszkody terenowe. Wchodzi i schodzi po niewielkich pochyłościach, omija przedmioty, które stoją na drodze, uczy się chodzić po wąskich ścieżkach, nie wykraczając poza ich granice. Pod koniec trzeciego roku dziecko z łatwością jeździ na trzykołowym rowerku, z łatwością omija przeszkody i potrafi przejść po desce o szerokości 15 centymetrów. Szybki rozwój działalności dziecka w wieku przedszkolnym wiąże się z szybkim tempem R. w tym okresie. Stosunkowo mała waga, dostatecznie sprawne serce, dostateczna pojemność płuc i szerokie już naczynia krwionośne, zmiana proporcji ciała, znaczny wzrost tułowia i kończyn pozwalają na szybki rozwój ogólnej ruchliwości dziecka. W okresie od 3 do 7 lat dziecko biega, skacze, schyla się, podnosi przenosi przedmioty z miejsca na miejsce. Taki ruch przeplatany częstymi wypoczynkami nie wyczerpuje dziecka; stanowi główny element w jego życiu. Z wiekiem ruchy stają się coraz zręczniejsze i dokładniejsze, a dzięki lepiej działającemu układowi nerwowemu coraz lepsze jest współdziałanie i koordynacja mięśni, co przyczynia się do oszczędności wysiłku dziecka. Do 4-5 roku życia w zakresie motoryki obserwujemy u dziecka
zwłaszcza rozwój ruchów obejmujących duże przestrzenie ciała, duże grupy mięśni; od 5 roku następuje rozwój precyzyjnej koordynacji mniejszych grup mięśni, a co za tym idzie rozwój takich złożonych czynności, jak: obejmowanie, rzucanie i chwytanie, posługiwanie się narzędziami. Przy pierwszych próbach rzucania np. piłką dziecko wykonuje ruchy całego ciała tułów i nogi biorą udział w tej czynności, ramiona zaś i ręce wykonują ruchy oddzielnie. Stopniowo ogólna ruchliwość zmniejsza się, rozwija się koordynacja ruchów rąk, dziecko uczy się chwytać piłkę w dłonie. Gdy dziecko opanowuje sprawność motoryczną, ruchy jego są początkowo niezręczne, nieskoordynowane, mięśnie silnie napięte. Dopiero w miarę ćwiczenia ruchy stają się bardziej rytmiczne i skoordynowane, łączą się w zharmonizowaną całość. Podstawą rozwoju powyższych ruchów oraz takich, które wymagają stosunkowo dużej siły, jak: bieganie, skakanie, przysiady itp. są ćwiczenia fizyczne oraz szybki rozwój i dojrzewanie muskulatury dziecka, a także rozwój zmysłu równowagi. Dziecko potrafi już nie tylko stać nieruchomo z zamkniętymi oczami, ale przejść po ławce nawet bardzo wąskiej, przejść po śladach narysowanych kredą na podłodze, przeskakiwać przez skakankę, skakać w rytm muzyki, jechać na hulajnodze, rowerze, sankach, a nawet na nartach i łyżwach. Przed 5 rokiem życia rzadko, kiedy dziecko osiąga płynność i łatwość w tych typach aktywności. Stopniowo też dziecko staje się zdolne do coraz większego i dłuższego wysiłku fizycznego, do wykonywania skomplikowanych czynności, a ruchy jego stają się coraz bardziej skoordynowane. Dziecko 7-letnie, kończąc okres przedszkolny i wkraczające do życia szkoły (młodszy wiek szkolny), jest pod względem fizycznym znacznie silniejsze i dojrzalsze niż wtedy, kiedy zaczynało okres przedszkolny, jego mięśnie, kości i system nerwowy wzmocniły się i okrzepły. Kościec zawiera mniej tkanek chrzestnych, proces kostnienia postąpił naprzód. W zabawach ruchowych udoskonaliły się ruchy mimowolne oraz dowolne. Wykonywane one są przez rozmaite zespoły dużych grup mięśniowych. Wzmocniła się działalność układu krwionośnego i oddechowego, ulepszyło się trawienie i przemiana materii, rozwinął się ośrodkowy układ nerwowy. Rozwinęła się sprawność w zakresie drobnych mięśni, dzięki czemu dziecko może np. samodzielnie utrzymać ołówek. Organizm dziecka szczególnie się wzmocnił. Organizm dzieci w wieku szkolnym jest szczególnie silny i odporny. Mięśnie dzieci 7-letnich są jeszcze słabo rozwinięte. Ogólna ich masa wynosi 27,2% wagi ciała, podczas gdy u dorosłego 44,2%. Znaczna ilość chrzestnych tkanek warunkuje dalsze wzrastanie organizmu, ale jednocześnie sprawia, że kościec jako całość jest miękki i plastyczny. Dlatego, na przykład, wskutek nieprawidłowej postawy przy siedzeniu kości i stawy łatwo ulegają deformacją. Młodszy wiek szkolny odznacza się raczej przewagą wewnętrznego rozrastania się i dojrzewania organizmu nad wzrostem wzdłuż. Coroczny przyrost wzrostu jest mniejszy w wieku od 7 do 12 lat niż w wieku przedszkolnym i wynosi średnio 4,5-5,5 cm. Przyrost wysokości i wagi w tym wieku odznacza się powolnością i stałością. U niektórych przed okresem dojrzewania obserwuje się nawet zahamowanie wzrostu. U dziewcząt, których kościec dojrzewa wcześniej, obserwuje się nasilenie wzrostu około 10r.ż. Wpływ dziedziczności oraz warunki życia i wychowania mogą spowodować odchylenie od norm w rozwoju fizycznym. Przy organizacji zajęć wymagających wysiłku fizycznego należy zachować zasadę indywidualizacji, ponieważ różnice w budowie kośćca mogą być znaczne. Szczególne znaczenie w budowie kośćca ma ogólny stan zdrowia i odżywiania. W młodszym wieku szkolnym mięśnie duże rozwijają się szybciej niż drobne. W związku z tym dzieci w młodszych klasach szkolnych wykonują dużo ruchów zbytecznych i szybkich, niedopasowanych do tempa pracy. Dzieci wykonują ruchy silne i zamaszyste częściej niż drobne i wymagające dokładności. Prędzej się męczą wykonując czynności precyzyjne. Właściwemu rozwojowi ruchów i zwiększeniu zdolności dziecka do wysiłku sprzyjają szczególnie ćwiczenia i zabawy ruchowe. Potrzeba ruchu jest jedną z naczelnych i charakterystycznych cech wieku między 8 a 12 r.ż. W związku ze zwiększeniem ilości ruchu poprawia się praca układu oddechowego, wzrasta pojemność płuc, objętość klatki piersiowej. Serce rozwija się wolniej niż całe ciało.W końcu tego okresu zaczynają zachodzić zmiany w gruczołach dokrewnych i budowie ciała. U niektórych dzieci występują już wyraźne zmiany i objawy dojrzewania płciowego. Wiek rozpoczęcia dojrzewania ma dużą rozpiętość. Ważnym czynnikiem środowiskowym jest racjonalne wychowanie fizyczne: świeże powietrze, właściwa higiena. Prowadząc zabawy należy stopniowo wprowadzać do niej ćwiczenia gimnastyczne. Trzeba uważać żeby nie przeciążać dziecka zbyt trudnymi ćwiczeniami, a zarazem nie przeprowadzać ćwiczeń zbyt prostych. Należy położyć nacisk na ćwiczenia koordynujące ruchy, bowiem zapobiegają one niezgrabności ruchów przejawianej często w wieku dorastania. Ćwiczenia te są korzystne również dlatego, że wymagają od dziecka świadomego hamowania ruchów zbytecznych, co z kolei sprzyja rozwojowi woli i charakteru i łączy się z rozwojem świadomej dyscypliny - jednego z zasadniczych celów wychowania. W wieku dorastania rozwój polega tak jak we wcześniejszych okresach życia, na rozwoju struktury i funkcji organizmu. Obejmuje on zmiany anatomiczne i fizjologiczne, a więc zwiększenie ciężaru i wysokości ciała, zmiany w proporcjach organów i ogólnym kształcie organizmu oraz dojrzewanie fizjologiczne, którego głównym elementem jest dojrzewanie płciowe (pokwitanie). Procesy te są ze sobą ściśle powiązane i mają na siebie wzajemny wpływ. Cechą dorastania jest przyspieszenie tempa rozwoju w porównaniu z okresem młodszego wieku szkolnego. Wysokość ciała dziecka w każdym momencie jego życia jest odzwierciedleniem trzech różnych czynników: genetycznego uwarunkowania wzrostu, genetycznego uwarunkowania tempa wzrastania oraz oddziaływania środowiska życiowego. Wysokość ciała i tempo rozwoju są dziedziczone przez różne geny, niezależnie od siebie. Wzrastanie przebiega z różną intensywnością w różnych okresach życia. Największe przyrosty, noszące nazwę skoku pokwitaniowego, mają miejsce w okresie dojrzewania płciowego. Jest to zjawisko stałe, występuje u wszystkich dzieci. Istnieją jedynie różnice intensywności oraz czasem występowania i trwania spowodowane między innymi: uwarunkowaniem genetycznym osobnika środowiskiem, w jakim żyje (wieś, miasto). Przyrostom wysokości i ciężaru ciała towarzyszą zmiany kształty ciała. Pojawiają się drugo i trzeciorzędne cechy płciowe. U osób wcześnie dojrzewających skok pokwitaniowy pojawia się w młodszym wieku i jest większy niż u późno dojrzewających, u których jest rozłożony na dłuższy okres czasu. U chłopców największy przyrost masy następuje między 15-17 r.ż. Wiek od 13 do 15 lat to okres, w którym dziewczęta są cięższe od chłopców. By kontrolować prawidłowy rozwój masy ciała należy sprawdzić czy wzrost i ciężar ciała zachowują odpowiednie proporcje (siatki centylowe). Gwałtowny przyrost wysokości wyprzedza przyrost masy ciała. Najpierw następuje wydłużenie ciała, a potem jego poszerzenie. Różnice w rytmie wzrastania różnych organów, tkanek czy części ciała u młodzieży w okresie dorastania powodują przejściowe dysproporcje w sylwetce. Przykładem dysproporcji są zbyt długie kończyny, sprawia to niekorzystny wpływ na płynność ruchów i ogólną zręczność. U chłopców rozrastają się kości barkowe, pojawia się zarost na twarzy, następuje mutacja głosu. Zmianom zewnętrznym w budowie i proporcjach ciała towarzyszą zmiany w budowie i działalności organów wewnętrznych. Wzmaga się działalność gruczołów wydzielniczych skóry, wzmaga się pocenie, dochodzi do przetłuszczenia skóry. Układ kostny rozwija się szybciej niż mięśniowy, powoduje to częste bóle mięśniowe oraz wpływa ujemnie na koordynację ruchową. Układ sercowo-naczyniowy ulega swoistym przeobrażeniom. Między 12--16 r.ż. następuje wzrost ciężaru i objętości serca, które musi sprostać zadaniu rozprowadzania krwi do szybko zwiększającej się w tym okresie powierzchni i masy ciała. Pociąga to za sobą pogłębienie i zwolnienie częstotliwości skurczów, co z kolei wpływa na zwiększenie ciśnienia w naczyniach krwionośnych. Pobudliwość nerwowa odbija się w znacznym stopniu na akcji serca, powodując wahania ciśnienia krwi. Naczynia krwionośne są bardzo wrażliwe, uwidacznia się to w zmianach ukrwienia skóry pod wpływem bodźców psychicznych na przykład: nagłe bledniecie, czerwienienie się itp. Poważnym przeobrażeniom ulega również układ nerwowy. Zmiany dotyczą przede wszystkim struktury mózgu i polegają na zwiększaniu się rozmiarów komórek nerwowych, różnicowaniu się ich funkcji. Zmiany funkcjonalne układu nerwowego objawiają się w nadmiernej wrażliwości i pobudliwości tego układu oraz w zachowaniu równowagi podstawowych procesów pobudzenia i hamowania. Przewagę uzyskuje proces pobudzania, funkcje hamowania ulegają znacznemu obniżeniu. W związku z tym dorastający są nerwowi, drażliwi, nieopanowani, przeczuleni, rozdrażnieni i niespokojni. Niektórzy szybko męczą się każdą pracą, a organizm staje się bardziej podatny na choroby. W okresie dojrzewania wzmagają się procesy wydzielania gruczołów dokrewnych wydzielających hormony (przysadka mózgowa, szyszynka, tarczyca, grasica, trzustka, nadnercze i gruczoły płciowe). Wywierają one wpływ na przemianę materii, na szybszy lub powolniejszy rozwój poszczególnych tkanek organizmu, powodując w ten sposób przyspieszenie lub zwolnienie wzrostu. Gruczoły wydzielania wewnętrznego działają na zasadzie samoregulacji w ścisłym współdziałaniu z układem nerwowym. Zaburzenia w funkcjonowaniu gruczołów dokrewnych powodują nieprawidłowy rozwój i dają wiele niepożądanych objawów. W procesie dojrzewania płciowego biorą udział wszystkie narządy, ale najbardziej istotna jest zależna od zmian hormonalnych dwukierunkowość zmian charakterystyczna dla płci. Bezpośrednią przyczyną jest nasilenie czynności wydzielniczej przysadki mózgowej, której hormony gonadotropowe pobudzają do dojrzewania gruczoły płciowe, a te z kolei poprzez swoje hormony płciowe pobudzają rozwój zmian w budowie ciała (somatycznych) oraz psychicznych (m.in. popęd płciowy). Typowo występuje u dziewcząt w 10-15 r.ż., a u chłopców w 12-17r.ż. U dziewcząt proces ten obejmuje kolejno: rozwój kości miednicy, rozwój piersi, macia', pochwy, warg sromowych i łechtaczki, z następczym pojawieniem się owłosienia łonowego i pierwszej miesiączki. Pierwsza miesiączka pojawia się po około 2 latach od początku rozwoju gruczołów piersiowych. Zaburzenie kolejności pojawiania się poszczególnych cech płciowych może świadczyć o nieprawidłowościach wymagających leczenia, najczęściej hormonalnego. U chłopców dojrzewanie płciowe rozpoczyna się powiększeniem worka mosznowego, jąder i wydłużeniem prącia, następnie pojawia się owłosienie łonowe i powiększenie gruczołu krokowego. Najwyraźniejsze przyśpieszenie pojawia się po około roku od początku powiększania się jąder. Owłosienie twarzy i pach pojawia się w 2 lata po rozwinięciu się włosów w okolicy łonowej. Średni wiek pierwszej ejakulacji (12-14 r.ż.) zależny jest od czynników biologicznych, kulturowych i psychicznych. Pierwsze plemniki pojawiają się w wieku 14-16 lat (szczyt możliwości rozrodczych 18-20 lat). W okresie tym występuje wiele problemów zdrowotnych związanych ze wzrostem i rozwojem, wyglądem, akceptacją środowiskową i problemami metabolicznymi. O opóźnionym dojrzewaniu płciowym u chłopców mówimy, jeżeli do 13 r.ż. nie nastąpiło powiększenie jąder, do 15 r.ż. nie pojawiło się owłosienie łonowe lub, jeżeli od początku do zakończenia rozwoju zewnętrznych narządów płciowych minęło powyżej 5 lat. U dziewcząt o opóźnieniu mówimy, gdy brak jest rozwoju gruczołów piersiowych do 13 r.ż., brak owłosienia łonowego do 13 r.ż., minął okres powyżej 5 lat od rozwoju gruczołów piersiowych do wystąpienia pierwszej miesiączki lub, gdy jest brak miesiączki do 16r.ż. Niedobór wzrostu może wskazywać na opóźnione dojrzewanie u obu płci. Opóźnienie konstytucjonalne występuje niekiedy rodzinnie, obserwuje się opóźnienie wieku kostnego i brak przyśpieszenia wzrostu związanego z dojrzewaniem. Dojrzewanie płciowe jednak przebiega prawidłowo, ale rozpoczyna się późno. Do Ch. genetycznych warunkujących opóźnienie dojrzewania płciowego zalicza się: zespół Turnera u dziewcząt, Klinefertera u chłopców. Przyczyną mogą być też choroby przewlekłe np. cukrzyca, mukowiscydoza, przewlekła niewydolność nerek. W okresie dojrzewania oprócz skoku pokwitaniowego można zauważyć zjawisko przyspieszenia rozwoju młodzieży z pokolenia na pokolenie. Nazywa się je akceleracją lub trendem sekularnym. Przyspieszenie rozwoju całego organizmu w każdej następnej generacji, w porównaniu z poprzednią, uwidacznia się najwyraźniej właśnie w okresie dorastania i dotyczy przede wszystkim skoku pokwitaniowego. Akceleracja dotyczy wzrostu, ciężaru ciała, dojrzewania płciowego oraz innych wskaźników rozwoju fizycznego, takich jak: wymiary czaszki, wiek wyrzynania zębów stałych, sprawności mięśniowej itd. Wśród czynników wpływających na trend sekularny wyróżnia się: polepszenie warunków bytowych, sanitarno-higienicznych, obniżenie liczby nasilenia schorzeń zakaźnych we wczesnym dzieciństwie. Zmiana warunków życiowych oraz liczne bodźce fizyczne mogą wpływać pobudzająco na rozwój kory mózgowej, a pośrednio stymulować przysadkę mózgową. Wzmożona działalność przysadki aktywizuje inne gruczoły dokrewne, decydujące o szybszym dojrzewaniu organizmu. Okres młodzieńczy (młodość) dzieli dzieciństwo od dorosłości i trwa około 7 do 8 lat. Wiek ten jest różny w różnych społeczeństwach i ulegał zmianie na przestrzeni wieków. W niektóych kulturach (Nowa Gwinea, Amazonia) nie istnieje w naszym rozumieniu; dzieci są poddawane próbom lub obrzędom inicjacyjnym i niemal natychmiast stają się kobietami lub mężczyznami. W nowoczesnych, rozwiniętych społeczeństwach jest długim, często męczącym (dla młodzieży i ich otoczenia) zmaganiem o dojrzałość i niezależność. Przemiana z dziecka w dorosłego wiąże się z przemianami w sferze psychicznej powiązanymi zwykle z opóźnieniem z przemianami biologicznymi wynikającymi z dojrzewania płciowego. Rozwój umysłu, który przestaje akceptować prostą wizję świata przekazywaną dzieciom, prowadzi do rozmaitych interpretacji otaczającego świata, a stąd z kolei często pojawiające się postawy rewolucyjne wobec najbliższych i społeczeństwa. Jest okresem otwarcia oczu na możliwości, jakie niesie z sobą życie. Niektórzy młodzi ludzie przechodzą fazę wyjątkowej aktywności i entuzjazmu.