A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - W - Z

---

RECEPTOR

struktura mająca zdolność do specyficznego rozpoznania pobudzenia o naturze fizykochemicznej oraz do wywołania bezpośrednio bądź za pośrednictwem innych struktur, reakcji na to pobudzenie. Pod pojęciem tym określa się białka receptorowe, komórki receptorowe, grupy komórek (R. ciśnienia tętniczego) oraz narządy receptorowe (np. oko). W biologii komórki mianem R. określa się również białka rozpoznające hormony i czynniki wzrostowe. Białka te mogą znajdować się na powierzchni błony komórkowej (R. błonowy), odbierają one sygnały z zewnątrz lub wewnątrz komórki wiążąc tzw. ligandy oraz przenoszące sygnały w poprzek błony komórkowej; znajdujące się wewnątrz komórki (R. wewnątrzkomórkowe) związane są z błonami różnych organelli komórkowych i służą wymianie informacji pomiędzy nimi. R. białkowe dla krążących hormonów znajdujące się na zewnętrznej powierzchni lub wewnątrz komórek docelowych łączą się z odpowiednimi hormonami na zasadzie zamek-klucz. Połączenie to zmienia konfigurację białka i w ten sposób hamuje lub stymuluje jego aktywność biologiczną modyfikując metabolizm komórkowy. Metaboliczna aktywność komórek jest zwykle modyfikowana przez kilka hormonów posiadają, więc kilka R. Ze względu na charakter bodźca bądź stymulacji R. dzielimy na: chemo-receptory rozróżniające substancje chemiczne (zalicza się tu niektóre białka: białka receptorowe smaku i węchu; komórki: neurony smakowe, neurony węchowe; narządy: kubki smakowe i śluzówka węchowa), termoreceptory - reagujące na temperaturę bądź jej zmianę, głównie są to receptoiy ciepła i zimna w skórze i błonach śluzowych. Termoczułe obszary występują również w O.U.N. - okolica przedwzrokowa, podwzgórze, rdzeń kręgowy - reagują na zmiany temperatury krwi; nocyreceptory (nocyceptory) wrażeń bólowych, mechanoreceptory wrażeń mechanicznych (takich jak dotyk ciałko blaszkowate Vatera-Paciniego lub dźwięk narząd ślimakowy ucha wewnętrznego wykorzystuje mechano-receptory do przetworzenia dźwięku w sygnały nerwowe), fotoreceptory światła (białka: opsyny, rodopsyna; komórki: czopki, pręciki; narządy: oko), osmoreceptory ciśnienia osmotycznego, prioprioreceptory (proprioceptory) ruchu, pozycji i równowagi znajdujące się w ścięgnach, mięśniach, stawach i kanałach półkolistych ucha wewnętrznego, baroreceptory ciśnienia oraz powszechne w przyrodzie lecz prawdopodobnie nie występujące u ludzi: magnetoreceptory natężenia i kierunku pola magnetycznego i elektroreceptory natężenia i kierunku pola elektrycznego. Niektóre R. mogą też reagować na bodźce inne niż właściwe dla ich funkcji. Na przykład nocy i termoreceptory człowieka reagują na kapsaicynę zawartą w odmianach papryki o ostrym smaku, a receptory zimna są aktywowane mentolem (uczucie chłodu i świeżości w ustach po miętusach). Świadczy to o niepełnej swoistości R. niekiedy bardzo silny bodziec nietypowy dla danego R. spowoduje jego pobudzenie np. silny ucisk na oko może odkształcić siatkówkę, co pobudza jej elementy światłoczułe i widzimy błyski -gwiazdy. Każdy bodziec odbierany przez narządy zmysłów jest formą energii, która w zetknięciu z R. może wywołać w nim określone zmiany, spowodować odkształcenia. Efekty końcowe tych zmian mają zawsze elektryczny charakter, niezależnie od rodzaju oddziałującej energii, który polega na gwałtownych przesunięciach jonowych (zwłaszcza kationów sodowych) przez błonę komórkową R. (czyli przez tzw. błonę receptorową) wzbudzają potencjał czynnościowy. Nie każdy bodziec jednak oddziałujący na receptor jest wystarczająco silny, by wywołać w nim reakcję elektryczną (zmianę potencjału elektrycznego). Musi on mieć odpowiednio dużą siłę, która zwana jest wartością progową. Potencjał elektryczny, który powstaje w receptorze w wyniku jego odkształcenia pod wpływem bodźca, zwany jest potencjałem generującym. Zależy on od wielkości bodźca i rośnie wraz z zwiększaniem się jego energii. Po osiągnięciu wartości progowej w R. jest indukowany impuls elektryczny. R. mają różną pobudliwość. Wyjątkowo niski jej próg wykazują R. siatkówki. Do wywołania w nich reakcji elektrycznej, która może być dalej odebrana w korze wzrokowej w mózgu, potrzeba zaledwie kilku kwantów energii świetlnej. Podobnie - do odkształcenia me-chanoreceptora w skórze, za pomocą którego organizm odczuwa dotyk, potrzeba także bardzo niewielkiej energii. Siarkowodór obecny nawet w minimalnym stężeniu w powietrzu jest doskonale wyczuwalny przez receptory węchowe. Bardzo ważnym jest, by siła bodźca oddziałującego na R. miała odpowiednio dużą szybkość narastania, bo tylko wówczas ma on szansę spowodować w R. istotne zmiany, w wyniku których jest generowany prąd elektryczny, przewodzony dalej przez włókno nerwowe. Wiele R. nie reaguje na bodźce ze stałą siłą począwszy od momentu pobudzenia, nawet jeśli bodziec działa z niezmienną intensywnością. Częstotliwość potencjałów czynnościowych w neuronach czuciowych zmniejsza się z czasem. Takie wygasanie odpowiedzi w reakcji na stały bodziec nazywane jest adaptacją czuciową (zmysłową). Niektóre R. np. zimna lub bólu adaptują się bardzo powoli (potencjały czynnościowe wzbudzane są przez cały czas działania bodźca), inne adaptują się szybciej, stąd możemy ignorować uporczywe lub nieprzyjemne bodźce (np. szybko adaptujemy się do zapachów).