A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - W - Z

---

PŁEĆ

zespół właściwości organizmu warunkujących jego zdolność do wytwarzania komórek rozrodczych, męskich plemników i żeńskich jaj, a także umożliwiających opiekę nad potomstwem. U większości zwierząt i ludzi występuje zróżnicowanie płciowe, co warunkowane jest różnymi rolami biologicznymi. R zdeterminowana jest obecnością chromosomów płciowych. U kobiet występują dwa identyczne chromosomy płciowe -X, komórki mężczyzn zawierają jeden chromosom X i jeden, mniejszy Y. Uważa się, że płeć męskądeterminuje chromosom Y (osobniki z zestawem chromosomów XXY mają zewnętrzne cechy płciowe męskie, ale niedorozwinięte narządy płciowe zespół Klinefeltera, osoba z jednym chromosomem X, przy braku Y ma wygląd niedojrzałej płciowo kobiety - zespół Turnera). U normalnych mężczyzn połowa wytwarzanych plemników zawiera chromosom X, druga zaś Y. U kobiet wszystkie komórki jajowe zawierają pojedynczy chromosom X. Zapłodnienie komórki jajowej (X) plemnikiem zawierającym także chromosom X prowadzi do powstania zygoty żeńskiej (XX), natomiast plemnikiem zawierającym chromosom Y do powstania zygoty męskiej (XY), zatem powinna powstać taka sama liczba osobników obu płci. Jednak w rzeczywistości dochodzi do powstania większej liczby zygot płci męskiej (na skutek nieznanej przyczyny plemniki zawierające materiał genetyczny męski mają przewagę nad żeńskim we współzawodnictwie o zapłodnienie), lecz większy ich odsetek obumiera przed narodzeniem, pomimo to rodzi się około 106 chłopców na 100 dziewczynek. U człowieka w chromosomie X znajduje się wiele genów potrzebnych do życia osobnikom obu R, podczas gdy w chromosomie Y jest ich zaledwie kilka i są one związane z cechami męskimi. Cechy kontrolowane przez geny z chromosomu X (np. kolor tęczówki, hemofilia) nazywają się cechami sprzężonymi z płcią. Dziewczynka otrzymuje jeden chromosom X od matki, drugi zaś od ojca. Chłopiec otrzymuje od ojca chromosom Y, odpowiedzialny za płeć, a matka przekazuje mu chromosom X, a wraz z nim wszystkie cechy sprzężone z płcią (jest hemizygotą wobec tych genów ujawni, więc każdą cechę z tego chromosomu niezależnie od tego czy jest dominującą czy recesywną). Nie wszystkie jednak cechy charakterystyczne dla R są sprzężone z chromosomem X. Cechy te są dodatkowo silnie modyfikowane działaniem hormonów płciowych. Podział hormonów na męskie i żeńskie jest umowny, występują one u obu płci, choć w różnych ilościach. Analizą osobowości ludzkich zajmują się socjoobiolodzy (psychologowie ewolucyjni). Ich zdaniem człowiek rodzi się wyposażony w romaite, indywidualne bądź zbiorowe predyspozycje. Istnieją wiarygodne hipotezy, według których, statystycznie rozkład męskich i żeńskich zdolności nie jest identyczny (np. mężczyźni posiadają lepszą orientację przestrzenną). Płciowe zróżnicowanie mózgu pojawia się już w okresie płodowym i wyraźnie zmienia w dzieciństwie. Między 6 a 17 r. ż. chłopcy tracą więcej istoty szarej niż dziewczęta. Przeciętny IQ jest identyczny, istnieje natomiast znaczny rozrzut indywidualnych cech jednostek (obrazowany tzw. krzywą Gaussa). Krzywe te dla kobiet i mężczyzn różnią się kształtem. Wśród mężczyzn rozrzut indywidualnych (dotyczy nie tylko inteligencji) jest większy niż wśród kobiet, co oznacza, że przy podobnej przeciętnej inteligencji mężczyźni są liczniej reprezentowani w skrajnych obszarach (więcej osób o niskiej i wysokiej inteligencji). Ta większa różnorodność męskich mózgów ma przypuszczalnie podłoże biologiczne i wynika z faktu, że chromosomy płciowe męskie zawierają pojedyncze zestawy informacji genetycznej, natomiast kobiety posiadają parę chromosomów żeńskich (równoważenie ekstremalnych odchyleń). Takie ilościowe różnice nie wyjaśniają różnej reprezentacji płci w niektórych dziedzinach aktywności (np. kompozytorzy, pisarze, naukowcy). Uznaje się, że mężczyźni są statystycznie lepsi w czynnościach wymagających manipulacji przestrzennych, kobiety zaś przeważają w sferze zachowań werbalnych. Kobiety mają większą niż mężczyźni, w proporcji do całego mózgu, objętośćzaawansowanych ewolucyjnie struktur, zwłaszcza płatów czołowych i hipokampa odpowiedzialnych za myślenie, a mężczyźni więcej struktur pierwotnych np. ciało migdałowate i podwzgórze. Kobiety mają na ogół lepsze połączenia obu półkul, dzięki czemu funkcje obu stron są u nich lepiej zintegrowane (lepsza intuicja, umiejętność odczytywania emocji i zdolność do regeneracji po urazach). Mężczyźni mają doskonalsze połączenia między częściami tej samej półkuli, co sprawia, że silniej jest zaznaczona ich specjalizacja. W ujawnieniu pewnych predyspozycji mają znaczenie nie tylko różnice genetyczne, lecz także motywacje. Stwierdzono, że cele i strategie życiowe obu R są całkowicie odmienne np. kobiety poszukują na mężów partnerów o wysokim społecznym statusie, mężczyźni zaś partnerek ładnych, młodych i opiekuńczych.